Crashdieet: wat te snel afvallen met uw bloedwaarden doet

Een crashdieet levert in korte tijd veel gewichtsverlies op en tegelijk een voorspelbare rij problemen: galstenen, spierverlies, tekorten en vermoeidheid. Wat de meeste pagina's erover niet vertellen, is dat precies dezelfde aanpak onder medische begeleiding tot de beste resultaten uit de diabetesliteratuur heeft geleid.

Het verschil zit niet in de snelheid. Het zit in wat er ondertussen gemeten wordt.

Dat maakt de vraag interessanter dan de standaardwaarschuwing suggereert.

Wat is een crashdieet precies?

Een eetpatroon met een zeer laag aantal calorieën, ver onder wat uw lichaam in rust verbruikt, volgehouden over weken. In de wetenschappelijke literatuur heet dat een zeer laagcalorisch dieet. Het onderscheidt zich van gewoon minder eten door de omvang van het tekort, niet door de methode.

Wat het Voedingscentrum een gezond eetpatroon noemt, ziet er heel anders uit.

Interessant genoeg zitten veel GLP-1-gebruikers zonder het te bedoelen in hetzelfde gebied. Als uw eetlust wegvalt, kan uw inname zakken tot crashdieetniveau terwijl u alleen maar minder trek heeft. De gevolgen hieronder gelden dan net zo goed.

Wat gebeurt er in uw lichaam?

Uw lichaam schakelt over op reserves en gaat tegelijk bezuinigen. In de eerste dagen verliest u vooral vocht en glycogeen. Daarna komt vetweefsel aan de beurt, maar bij een fors tekort wordt ook spierweefsel afgebroken voor energie. Uw ruststofwisseling zakt mee.

Die laatste rij verrast de meeste mensen, omdat het effect pas maanden na de oorzaak zichtbaar wordt. Hoe die vertraging precies loopt, staat in afvallen en haaruitval.

Hoe groot is het risico op galstenen?

Ruim drie keer zo groot als bij rustiger afvallen. In een Zweeds onderzoek onder 6.640 gematchte deelnemers kregen mensen op een zeer laagcalorisch dieet symptomatische galstenen met 152 gevallen per 10.000 persoonsjaren, tegenover 44 bij een gewoon caloriearm dieet (Johansson e.a., 2014).

Van die galsteengevallen eindigde 61% in een operatie.

Het mechanisme is bekend: bij weinig vet in uw voeding knijpt uw galblaas minder vaak samen, waardoor gal blijft staan en indikt. Het gewichtsverlies zelf was in dat onderzoek overigens maar 3 kilo groter, 11,1 tegenover 8,1 kilo. Een bescheiden winst tegen een verdrievoudigd risico.

Galstenen zijn daarnaast een van de belangrijkste oorzaken van een alvleesklierontsteking, wat het verband legt met lipase verhoogd.

Welke tekorten ontstaan het eerst?

De voorraden die u al krap had. IJzer en vitamine B12 zijn in Nederland de meest voorkomende, en ze lopen langzaam leeg in plaats van plotseling. Ferritine zakt daarbij eerder dan uw hemoglobine, wat betekent dat uw voorraad al slinkt voordat er bloedarmoede is.

Dat is precies waarom ferritine de nuttigere waarde is.

Daarnaast verdient kalium aandacht bij zeer snelle gewichtsafname, en zegt albumine iets over uw eiwitstatus op langere termijn. Het Voedingscentrum wijst erop dat bij een sterk beperkt eetpatroon de kans op tekorten toeneemt naarmate u het langer volhoudt.

Waarom werkte het crashdieet in DiRECT dan wel?

Omdat het onder begeleiding gebeurde en er ondertussen gemeten werd. In het DiRECT-onderzoek kregen deelnemers met diabetes type 2 een volledige maaltijdvervanging van 825 tot 853 kcal per dag gedurende twaalf tot twintig weken. Na een jaar was 46% van hen in remissie, tegenover 4% in de controlegroep (Lean e.a., 2018).

Dat is een crashdieet in alles behalve de naam.

Het verschil met een zelf bedacht crashdieet zit in drie dingen: hun diabetesmedicatie en bloeddrukmedicatie werden vooraf afgebouwd, de voeding was volledig samengesteld zodat tekorten niet ontstonden, en er was structurele begeleiding bij de herintroductie van gewoon eten.

De remissiekans hing bovendien recht evenredig samen met het verlies: 7% bij een klein verlies, 34% bij 5 tot 10 kilo, 57% bij 10 tot 15 kilo en 86% bij 15 kilo of meer.

Wat dit betekent als u zelf diabetes type 2 heeft, staat in afvallen met diabetes type 2.

Welke waarden laat u volgen?

De waarden die stil verschuiven voordat u er iets van merkt. Vermoeidheid tijdens afvallen wordt bijna altijd toegeschreven aan het tekort aan calorieën, terwijl een leeglopende ijzervoorraad precies hetzelfde beeld geeft. Die twee zijn zonder bloedonderzoek niet uit elkaar te houden.

Dat onderscheid is het hele punt van meten.

Neem twee mensen die na 3 maanden allebei 12 kilo kwijt zijn en allebei doodmoe. De eerste heeft een ferritine van 90 microgram per liter, de tweede van 11. Bij de eerste hoort die vermoeidheid bij het tekort aan energie en trekt hij bij als het eetpatroon normaliseert. Bij de tweede is de ijzervoorraad leeg en verandert er niets zolang dat zo blijft.

De GLP-1 controle na drie maanden pakt dat moment, wanneer de eerste tekorten zich beginnen af te tekenen en uw suikerwaarden hun nieuwe niveau zoeken. Een BIG-geregistreerde arts beoordeelt de uitslag.

Bij aanhoudende hevige buikpijn rechtsboven, geel worden van uw huid of oogwit, of plotselinge misselijkheid met koorts neemt u dezelfde dag contact op met uw huisarts. Thuisarts beschrijft wanneer buikklachten met spoed beoordeeld horen te worden.

Wat ik ervan vind

Dat de discussie over snelheid grotendeels langs het punt heen gaat. DiRECT laat zien dat een fors calorietekort onder begeleiding tot de beste uitkomsten in dit veld hoort. Hetzelfde tekort zonder begeleiding levert galstenen en tekorten op zonder dat iemand het merkt.

Volgens het RIVM heeft ongeveer de helft van de Nederlandse volwassenen overgewicht, dus dit is geen randvraag.

Wat mij opvalt is dat de acht best rankende Nederlandse pagina's over dit onderwerp allemaal risico's opsommen en geen van alle één meetbare waarde noemt.

Als u snel afvalt, of dat nu door een dieet of door een GLP-1-middel komt, laat dan rond drie maanden uw ijzer-, kalium- en leverwaarden bepalen. Dat is het moment waarop de stille verschuivingen zichtbaar worden.

Bronnen

• Johansson K et al. Risk of symptomatic gallstones and cholecystectomy after a very-low-calorie diet or low-calorie diet in a commercial weight loss program. Int J Obes (Lond). 2014. PMID 23736359
• Lean MEJ et al. Primary care-led weight management for remission of type 2 diabetes (DiRECT): an open-label, cluster-randomised trial. Lancet. 2018. PMID 29221645
• Chien Yin GO et al. Telogen Effluvium: a review of the science and current obstacles. J Dermatol Sci. 2021. PMID 33541773
• Voedingscentrum, informatie over gezond afvallen en zeer laagcalorische diëten.
• RIVM, cijfers over overgewicht in Nederland.
• Thuisarts, informatie over buikpijn en wanneer u contact opneemt.

Bij elke bloedtest hoort een beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Overleg met uw huisarts voordat u een sterk beperkt eetpatroon begint, zeker als u medicijnen gebruikt.