Lipase verhoogd: wat het betekent bij afvallen

Lipase verhoogd betekent in de meeste gevallen geen ontsteking van de alvleesklier. Het enzym lekt uit uw alvleesklier bij irritatie. Dat gebeurt ook bij een verminderde nierfunctie, bij bepaalde medicijnen en soms zonder aanwijsbare oorzaak. De hoogte van de waarde zegt veel meer dan het woord verhoogd op zichzelf.

Bij een acute ontsteking van de alvleesklier ligt lipase meestal drie keer boven de bovengrens of hoger. Een waarde die daar net boven zit, hoort vaker bij iets onschuldigs.

Eén ding zet vrijwel geen Nederlandse pagina erbij. Wie een GLP-1-middel gebruikt, ziet lipase regelmatig stijgen zonder dat er iets mis is.

Wat doet lipase precies?

Lipase is een verteringsenzym dat uw alvleesklier aanmaakt om vet af te breken. Via de alvleesklierbuis komt het in uw twaalfvingerige darm terecht. Daar hoort het thuis, en niet in uw bloed.

Een kleine hoeveelheid lipase in het bloed is normaal. Komt er meer bij, dan lekt er enzym uit het weefsel van de klier. Hoeveel er lekt, is het eigenlijke signaal.

Amylase doet iets vergelijkbaars voor koolhydraten en komt uit dezelfde klier, plus uit uw speekselklieren. Beide enzymen circuleren normaal in kleine hoeveelheden door uw bloed.

Dat laatste maakt amylase de minder betrouwbare van de twee. Een ontstoken speekselklier tilt uw amylase op terwijl uw alvleesklier er niets mee te maken heeft. Daarom kijkt een lab bij verdenking op de alvleesklier liever naar lipase dan naar amylase.

Wanneer is lipase te hoog?

Normale waarden liggen bij de meeste Nederlandse laboratoria onder de 60 tot 70 U/l. De Nederlandse Vereniging voor Klinische Chemie noemt een bovengrens rond 70 U/l. Dat verschilt wel per lab en per meetmethode.

Vergelijk uw uitslag daarom altijd met de referentiewaarde die op uw eigen uitslag staat. Hoe ver de waarde daarboven ligt, bepaalt de betekenis.

Die drempel van drie keer de bovengrens is internationaal afgesproken. Hij komt uit de Atlanta-indeling van acute pancreatitis (Banks e.a., 2013). Die indeling vraagt daarnaast om buikpijn die bij het beeld past, of om afwijkingen op een scan. Eén verhoogde uitslag is dus geen diagnose.

Hoe snel stijgt lipase, en hoe lang blijft het hoog?

Het verloop in de tijd bepaalt mede wat uw uitslag waard is. Bij een acute ontsteking stijgt lipase in het bloed snel.

De piek ligt meestal rond 24 uur na het begin van de klachten. Na 48 uur is die stijging vrijwel altijd zichtbaar. Daarna blijft de waarde nog vijf tot zeven dagen verhoogd.

Op het hoogtepunt is lipase vaak vijf tot tien keer verhoogd ten opzichte van gezonde mensen. Is uw lipase verhoogd, dan telt het moment van prikken dus mee. Een uitslag van een week later kan alweer gedaald zijn.

Waarom stijgt lipase bij GLP-1-medicatie?

Omdat deze middelen de alvleesklier rechtstreeks aanspreken. De LEADER-studie volgde 9.340 deelnemers bijna vier jaar lang. Bij gebruikers van liraglutide steeg lipase gemiddeld 28% en amylase 7%. De stijging trad op in de eerste zes maanden en bleef daarna stabiel (Steinberg e.a., 2017).

Dat is een fors getal in een grote studie.

Het belangrijkste resultaat is alleen niet die stijging. Van de deelnemers kreeg 0,4% op liraglutide een bevestigde alvleesklierontsteking, tegenover 0,5% op placebo. Minder dus, niet meer. En de verhoogde waarden voorspelden die ontstekingen niet: de voorspellende waarde bleef onder de 1%.

Lipase verhoogd bij een GLP-1-gebruiker is daarmee eerder een verwacht effect van het middel. Het is geen waarschuwing.

Hoe die middelen verder werken staat in GLP-1 injectie. De volledige lijst klachten staat in bijwerkingen van Ozempic.

Betekent een verhoogde lipase dat u moet stoppen?

Dat is geen vraag die een bloedwaarde alleen kan beantwoorden. Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt aanhoudende hevige buikpijn, vaak uitstralend naar de rug. Dat is de klacht waarbij een arts aan de alvleesklier denkt. De uitslag zonder die klachten heeft een andere betekenis dan de uitslag met die klachten erbij.

Klachten wegen hier zwaarder dan het getal.

Neem twee mensen met precies dezelfde uitslag van 95 U/l. De eerste gebruikt sinds vier maanden een GLP-1-middel en voelt zich prima. De tweede heeft sinds gisteren hevige buikpijn die naar de rug trekt.

Het getal is identiek. Bij de eerste past de waarde bij het middel en volstaat het om hem te volgen. Bij de tweede hoort diezelfde dag een beoordeling.

Heeft u hevige, aanhoudende buikpijn die naar uw rug trekt? Neem dan dezelfde dag contact op met uw huisarts of de huisartsenpost. Dat geldt of u nu een uitslag in handen heeft of niet. Thuisarts beschrijft wanneer buikpijn met spoed beoordeeld hoort te worden.

Zonder die klachten is een licht verhoogde waarde iets om te volgen. Het is niets om van te schrikken.

Uw arts weegt daarbij mee wat uw nieren doen. Bij een verminderde nierfunctie verdwijnt lipase namelijk langzamer uit uw bloed. Uw kreatinine hoort daarom in dezelfde beoordeling.

Wat als uw lipase juist normaal of laag is?

Niet iedereen met een alvleesklierprobleem heeft lipase verhoogd. Normale waarden sluiten een probleem dus niet volledig uit. Bij chronische pancreatitis is de lipase-activiteit meestal niet verhoogd. De klier raakt bij die aandoening beschadigd en maakt na verloop van tijd minder enzym aan.

Een verlaagde waarde past bij een klier die te weinig verteringsenzym maakt. Klachten als vettige ontlasting, gewichtsverlies en een opgeblazen gevoel horen daarbij. Bespreek dat patroon met uw huisarts, ook als uw uitslag binnen de referentiewaarden valt.

Welke andere waarden horen erbij?

De waarden die dezelfde anatomie delen. Uw galwegen en uw lever liggen tegen de alvleesklier aan. ALAT en gamma-GT vertellen of het probleem daar zit. Een sterk verhoogd ALAT bij buikpijn wijst eerder richting de galwegen dan richting uw medicijn.

Daarnaast horen triglyceriden in het rijtje. Zeer hoge triglyceriden zijn zelf een oorzaak van een ontsteking van de alvleesklier. Ze dalen meestal juist tijdens gewichtsverlies.

Er is nog een reden om galstenen serieus te nemen tijdens een afvaltraject. Een Zweeds onderzoek volgde 6.640 mensen. Deelnemers op een zeer laagcalorisch dieet kregen ruim drie keer zo vaak symptomatische galstenen. Dat waren 152 tegenover 44 gevallen per 10.000 persoonsjaren (Johansson e.a., 2014).

De Maag Lever Darm Stichting noemt galstenen en alcohol als de twee meest voorkomende oorzaken. Dat geldt voor een acute alvleesklierontsteking in Nederland. Medicatie staat daar ver achter. Wat te snel afvallen verder met uw waarden doet, staat in crashdieet.

Wat meet u het beste voordat u begint?

Een uitgangswaarde, want daar valt later alles tegen af te zetten. Een lipase van 90 U/l zegt weinig zonder die vergelijking. Wie op 40 begon, staat er heel anders voor dan wie op 80 begon. Wie pas laat prikken als er al klachten zijn, mist precies die vergelijking.

Dat is de reden dat amylase en lipase in al onze panels zitten.

De GLP-1 nulmeting legt die uitgangswaarde vast voordat u aan een traject begint. Uw lever-, nier- en suikerwaarden gaan in dezelfde meting mee. Een BIG-geregistreerde arts beoordeelt de uitslag. De naam verwijst naar het traject, niet naar een specifiek merk.

Waar ik zelf naar zou kijken

Naar de combinatie, niet naar het losse getal. Neem een lipase van tweemaal de bovengrens bij iemand zonder buikpijn. Die persoon is net aan een GLP-1-middel begonnen. Dat is iets heel anders dan dezelfde waarde bij hevige pijn richting de rug.

Wat mij aan lipase verhoogd opvalt, is hoe vaak het mensen onnodig laat schrikken.

De cijfers uit LEADER zijn op dat punt geruststellender dan bijna alles wat u erover leest. Laat uw uitgangswaarde bepalen voordat u start. Een latere uitslag is dan een vergelijking in plaats van een raadsel.

Bronnen

• Steinberg WM et al. Amylase, Lipase, and Acute Pancreatitis in People With Type 2 Diabetes Treated With Liraglutide: Results From the LEADER Randomized Trial. Diabetes Care. 2017. PMID 28476871
• Banks PA et al. Classification of acute pancreatitis 2012: revision of the Atlanta classification and definitions by international consensus. Gut. 2013. PMID 23100216
• Johansson K et al. Risk of symptomatic gallstones and cholecystectomy after a very-low-calorie diet or low-calorie diet in a commercial weight loss program. Int J Obes (Lond). 2014. PMID 23736359
• Farmacotherapeutisch Kompas, monografie semaglutide (waarschuwingen bij pancreatitis).
• Thuisarts, informatie over buikpijn en wanneer u contact opneemt.
• Maag Lever Darm Stichting, informatie over alvleesklierontsteking.
• Nederlandse Vereniging voor Klinische Chemie, informatie over de lipasetest voor patiënten (allesovertesten.nl).

Bij elke bloedtest hoort een beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek uw uitslag met uw huisarts voordat u iets aan uw behandeling verandert.