Leptineresistentie: wat het verzadigingshormoon over uw gewicht zegt

Leptineresistentie is de term voor een situatie waarin uw leptinespiegel hoog is terwijl uw hersenen daar nauwelijks op reageren. Leptine wordt aangemaakt door uw vetweefsel en meldt aan uw hersenen hoeveel reserve u bij u draagt. Hoe meer vetweefsel, hoe hoger de waarde.

Dat is meteen het contra-intuïtieve deel. Mensen met overgewicht hebben vrijwel altijd een hoog leptine, niet een laag leptine.

Of dat hoge signaal daadwerkelijk slecht wordt ontvangen, en of dat de oorzaak of het gevolg van gewichtstoename is, ligt wetenschappelijk minder vast dan de meeste pagina's over dit onderwerp suggereren.

Wat doet leptine precies?

Leptine is een hormoon dat door uw vetcellen wordt afgegeven en dat in uw hypothalamus aankomt, het gebied dat honger en energieverbruik regelt. Het werkt als een terugkoppeling: meer vetweefsel geeft meer leptine, en dat signaal remt normaal gesproken de eetlust.

Zie het als een brandstofmeter, niet als een rem.

De meter is er vooral op gebouwd om tekorten te melden. Als uw vetreserve daalt, zakt uw leptine snel en reageert uw lichaam met meer honger en een lager energieverbruik. Dat mechanisme is evolutionair logisch: verhongeren was het risico, niet overgewicht.

Daarom werkt het systeem asymmetrisch. Een daling van leptine geeft een krachtig signaal, een stijging een veel zwakker signaal.

Wat betekent leptineresistentie dan?

Het betekent dat een hoge leptinespiegel niet het verwachte effect op eetlust en verzadiging heeft. De term wordt gebruikt om te verklaren waarom mensen met veel vetweefsel, en dus veel leptine, toch honger houden. Zover gaat de meeste online uitleg.

Daar wringt het.

Een overzichtsartikel van onderzoekers uit Michigan, Columbia, Cincinnati en Washington stelde dat de term leptineresistentie een reeks verschijnselen op één hoop gooit die onderling verschillen in mechanisme en in betekenis. Obesitas bevordert processen die leptinesignalering dempen, maar juist daardoor is nauwelijks te onderscheiden wat aan gewichtstoename voorafgaat en wat er het gevolg van is (Myers e.a., 2010).

Dat is een belangrijke nuance om te kennen voordat u iets koopt dat belooft uw leptine te herstellen.

Is leptineresistentie te meten?

Uw leptinewaarde is meetbaar, maar er bestaat geen erkende test die leptineresistentie aantoont. Er is geen afkapwaarde waarboven de diagnose valt, en geen index zoals HOMA-IR die het in één getal vangt. Wat u meet is de hoeveelheid leptine, niet hoe goed uw hersenen die verwerken.

De waarde hangt bovendien sterk af van hoeveel vetweefsel u heeft.

Vrouwen hebben bij dezelfde BMI gemiddeld een hoger leptine dan mannen, doordat het vetpercentage en de vetverdeling verschillen. Een uitslag lezen zonder die context levert weinig op.

Denk aan twee mensen die allebei een leptine van 30 ng/ml laten meten. De eerste is een vrouw met een BMI van 27, de tweede een man met een BMI van 34. Hetzelfde getal, en toch is het bij de een ongeveer wat u zou verwachten en bij de ander eerder aan de lage kant voor zijn vetmassa.

Zonder die tweede gegevens zegt het getal dus bijna niets.

Waar wel een index voor bestaat, is insulinegevoeligheid. Hoe u die berekent staat in HOMA-IR berekenen.

Wat is het verschil met ghreline?

Ghreline en leptine werken op verschillende tijdschalen. Ghreline komt vooral uit uw maag, stijgt voor een maaltijd en daalt erna, en werkt dus per uur. Leptine komt uit uw vetweefsel en beweegt over dagen tot weken mee met uw vetmassa.

Het ene hormoon regelt de maaltijd, het andere de voorraad.

Die tijdschaal verklaart waarom ghreline zelden wordt geprikt buiten onderzoek. Een momentopname van een hormoon dat per uur schommelt en sterk reageert op wanneer u voor het laatst at, levert weinig bruikbare informatie op.

Slaaptekort verstoort beide hormonen. Dat is een van de weinige aangrijpingspunten waar u zelf iets aan kunt doen zonder iets te kopen.

Kunt u leptine verhogen of verlagen?

Uw leptinespiegel volgt in de praktijk uw vetmassa, dus hij daalt als u afvalt en stijgt als u aankomt. Rechtstreeks bijsturen met voeding of supplementen is een claim die u online veel tegenkomt en die weinig hard bewijs achter zich heeft.

Er is één opvallend gegeven dat de moeite waard is.

Na gewichtsverlies daalt leptine vaak sterker dan op grond van het verloren vet verwacht zou worden. Uw lichaam reageert daarop zoals het op een tekort reageert: meer honger, minder energieverbruik. Dat is een van de mechanismen die achter gewichtstoename na een dieet worden vermoed.

Het Voedingscentrum wijst er om die reden op dat geleidelijk afvallen beter vol te houden is dan snel afvallen. Wat er verder gebeurt bij een te snel tempo staat in crashdieet.

Hoe verhoudt dit zich tot GLP-1-medicatie?

GLP-1-middelen grijpen op een ander systeem aan dan leptine. Semaglutide en tirzepatide bootsen darmhormonen na die verzadiging melden en de maaglediging vertragen. Ze werken dus via de maaltijdroute, niet via de voorraadmeter.

Uw leptine daalt tijdens zo'n traject vooral omdat uw vetmassa daalt.

Dat is een gevolg, geen werkingsmechanisme. Hoe die middelen wel werken staat in GLP-1 injectie, en het bredere metabole plaatje in insulineresistentie.

Wie het volledige beeld wil vastleggen voordat hij begint, kan terecht bij de GLP-1 nulmeting. Een BIG-geregistreerde arts beoordeelt de uitslag.

Waar ik zelf naar zou kijken

Naar wat er te doen valt met de uitslag. Een leptinewaarde is interessant, maar er hangt geen behandeling aan vast en geen afkapwaarde die iets verandert aan wat u morgen doet. Dat maakt hem in de praktijk minder bruikbaar dan glucose of insuline.

Wat mij aan dit onderwerp opvalt, is hoeveel er omheen wordt verkocht.

Zoek op leptineresistentie en u komt vooral supplementen tegen. Het overzichtsartikel uit 2010 waarschuwt precies daarvoor: de term dekt meerdere verschijnselen tegelijk, en die onduidelijkheid is commercieel handig. Wie wil weten hoe zijn stofwisseling ervoor staat, komt met glucose en insuline verder.

Bronnen

• Myers MG Jr et al. Obesity and leptin resistance: distinguishing cause from effect. Trends Endocrinol Metab. 2010. PMID 20846876
• Voedingscentrum, informatie over geleidelijk afvallen en gewichtsbehoud.
• RIVM, cijfers over overgewicht en obesitas in Nederland.

Bij elke bloedtest hoort een beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek uw uitslag met uw huisarts voordat u iets aan uw behandeling verandert.