HDL-cholesterol normaalwaarde en wat afvallen ermee doet

Cholesterol kan niet los door je bloed reizen, dus het zit verpakt in lipoproteïnen: bolletjes met een vetkern en een eiwitmantel. HDL is de kleinste en dichtste soort van die bolletjes. De bepaling telt niet hoeveel HDL-deeltjes je hebt, maar meet hoeveel cholesterol erin zit, in millimol per liter (mmol/l). Je leest dus de vracht af en niet het aantal wagens, en dat verklaart waarom dit getal minder zegt dan de bijnaam goed cholesterol suggereert.

De HDL-normaalwaarden op je uitslag zien er anders uit dan bij de rest van je lipiden. Bij LDL en triglyceriden staat er een bovengrens waar je onder wilt blijven. Bij HDL werkt het andersom, en de grenzen op deze pagina zijn de risicogrenzen van de NVKC, de Nederlandse vereniging van klinisch chemici: onder 1,04 mmol/l hoort bij een hoger risico op hart- en vaatziekten, van 1,04 tot 1,55 bij een matig risico en boven 1,55 bij een laag risico. Ze gelden voor mannen en vrouwen gelijk, al zitten vrouwen door oestrogeen van nature gemiddeld 0,2 tot 0,3 mmol/l hoger. Het lab drukt op je uitslag zijn eigen bereik af, bij ons 0,9 tot 1,7 mmol/l. Een streefwaarde waar je naartoe zou moeten werken bestaat er niet, en dat is een bewuste keuze: niemand heeft kunnen aantonen dat HDL verhogen je risico verlaagt.

De waarde die je HDL het sterkst bepaalt, staat er meestal vlak boven of onder: je triglyceriden. Die twee bewegen tegengesteld. Een transporteiwit ruilt cholesterol uit je HDL-deeltjes tegen triglyceriden uit de vetrijke deeltjes, en het volgeladen HDL-deeltje wordt daarna sneller opgeruimd. Hoe hoger je triglyceriden, hoe lager je HDL, vrijwel automatisch. Bij overgewicht en verminderde insulinegevoeligheid zijn die triglyceriden verhoogd, en dat is meestal de hele verklaring voor een laag HDL. Nuchter prikken hoeft niet voor HDL, maar wel voor je triglyceriden als je het volledige beeld wilt, want die stijgen na het eten flink en vertekenen dan je berekende LDL.

Als je afvalt en je bloedwaarden volgt, is HDL de waarde die je het makkelijkst verkeerd interpreteert. Niet omdat hij ingewikkeld is, maar omdat hij traag is en uit de pas loopt met de rest van je panel.

Je triglyceriden bewegen eerst, je HDL veel later. Bij gewichtsverlies dalen triglyceriden snel en fors; dat is doorgaans de eerste zichtbare verbetering in je lipiden. Je HDL doet in diezelfde periode vaak niets, of zakt zelfs een beetje. Dat voelt tegenstrijdig, maar het is een bekend en goed beschreven patroon: tijdens actief gewichtsverlies blijft HDL vlak of daalt hij licht, en pas nadat je gewicht een tijd stabiel is, komt hij omhoog. Wie op drie maanden meet en een stilstaand HDL ziet, kijkt dus naar een normaal verloop en niet naar een mislukking.

Wat dat betekent voor je meetmomenten: meet je in de actieve fase, gebruik dan je triglyceriden, je HbA1c en je nuchtere glucose als de waarden die je voortgang laten zien. Je HDL beoordeel je pas goed als je gewicht enkele weken stabiel is. Vergelijk bovendien altijd met je eigen nulmeting en niet alleen met de grens: een stijging van 0,1 mmol/l bij jou zegt meer dan de vraag of je precies op 1,04 zit.

En hoger is niet automatisch beter. Dit is de nuance die bijna nergens staat. Het verband tussen HDL en de totale sterfte is U-vormig: in een Deens onderzoek onder ruim 116.000 mensen lag de laagste sterfte rond 1,9 mmol/l bij mannen en 2,4 mmol/l bij vrouwen, en daarboven liep zij weer op, bij mannen vanaf ongeveer 2,5 en bij vrouwen vanaf ongeveer 3,5. Daar komt bij dat medicijnen die HDL met tientallen procenten verhoogden, geen hartinfarcten voorkwamen, en de huisartsenstandaard daarom geen streefwaarde voor HDL stelt. HDL is dus een meter van je metabole toestand en geen knop waar je aan draait.

Wil je weten of je risicoprofiel echt verbetert, kijk dan naar je LDL, je non-HDL-cholesterol en je ApoB. Die vertellen je hoeveel risicodragende deeltjes er circuleren, en dat is precies wat je HDL niet doet.

HDL hoort in een volledig lipidenprofiel, samen met totaal cholesterol, LDL en triglyceriden. Losgeprikt is de waarde niet te duiden, en juist de verhouding tot je triglyceriden maakt hem leesbaar. Voor HDL hoef je niet nuchter te zijn, voor het volledige lipidenprofiel wel, want je triglyceriden stijgen na het eten flink en blazen daarmee je berekende LDL op.

De timing die er in een afvaltraject echt toe doet, is deze. Laat een nulmeting doen vóór je begint, want zonder uitgangswaarde is elke latere uitslag onvergelijkbaar. Meet daarna op vaste momenten in plaats van wanneer je nieuwsgierig bent, zodat je verandering ziet en geen ruis. En beoordeel je HDL pas serieus als je gewicht enkele weken stabiel is: in de actieve afvalfase beweegt hij nauwelijks, en dat zegt niets over hoe het gaat. Stel het prikken uit tot enkele weken na een infectie of een operatie, want dan zakt je hele lipidenprofiel tijdelijk weg en ziet je uitslag er gunstiger uit dan je gewone situatie.

Wat je HDL door de fasen van een traject doet, is voorspelbaar. Je nulmeting is je uitgangswaarde, waar je alles mee vergelijkt. Tijdens actief afvallen blijft hij gelijk of daalt hij licht; dat is normaal, en in die fase kijk je naar je triglyceriden. Is je gewicht enkele weken stabiel, dan komt hij langzaam omhoog en is hij pas te beoordelen. Dalende triglyceriden zijn je vroege signaal, en het HDL volgt met vertraging. Alcohol laat hem stijgen zonder gezondheidswinst, en roken laat hem dalen, met herstel na stoppen. Eén meting is een momentopname; laat een afwijkende waarde herhalen voordat je er iets uit concludeert.