Metabool syndroom: de vijf criteria en wat uw bloed laat zien

Het metabool syndroom is geen ziekte maar een cluster van vijf risicofactoren die vaak samen optreden: buikomvang, triglyceriden, HDL-cholesterol, bloeddruk en nuchtere glucose. Voldoet u aan drie of meer daarvan, dan spreken artsen van het syndroom.

Drie van die vijf staan gewoon op een standaard bloeduitslag. De andere twee meet u met een meetlint en een bloeddrukmeter.

Let op de eenheden. Vrijwel elke Nederlandstalige pagina over dit onderwerp noemt de grenswaarden in mg/dl, en die kunt u niet leggen naast een Nederlandse uitslag in mmol/l.

Wat zijn de vijf criteria?

Vijf metingen, elk met een eigen afkapwaarde. De internationale definitie werd in 2009 gelijkgetrokken door zeven organisaties, waaronder de International Diabetes Federation en de American Heart Association, zodat labs en artsen wereldwijd dezelfde grenzen aanhouden (Alberti e.a., 2009).

Hieronder staan ze in mmol/l, de eenheid die op uw eigen uitslag staat.

De buikomvangsgrenzen verschillen per bevolkingsgroep. De 2009-verklaring liet die grens bewust nationaal invulbaar, omdat het risico bij dezelfde omvang niet overal gelijk ligt. Voor mensen van Europese afkomst worden meestal 94 en 80 cm aangehouden.

Behandeling telt mee als criterium. Slikt u al bloeddrukmedicatie, dan is dat punt afgevinkt ook al is uw gemeten bloeddruk nu normaal.

Neem iemand met een buikomvang van 98 cm, triglyceriden van 1,9 mmol/l en een HDL van 0,9 mmol/l. Die voldoet al aan drie criteria, terwijl zijn glucose 5,2 mmol/l is en zijn bloeddruk 124/78 mmHg.

Zijn bloedsuiker is dus volledig normaal.

Toch telt hij mee, want de definitie vraagt drie van de vijf en niet specifiek de suikerwaarde. Dat is precies waarom mensen zichzelf hier zelden in herkennen: het criterium waar iedereen aan denkt, is bij hen het criterium dat in orde is.

Welke klachten geeft het metabool syndroom?

Vrijwel geen, en dat is precies waarom het zo vaak toevallig wordt ontdekt. Geen van de vijf criteria doet pijn. Een verhoogde bloeddruk, een verhoogde nuchtere glucose en afwijkende vetwaarden verlopen alle drie stil, soms jarenlang.

Wat mensen wel merken is de buikomvang.

Dat is meteen het bruikbaarste signaal, want het is het enige criterium dat u thuis kunt controleren zonder apparatuur. Een meetlint kost bijna niets. Meet op de blote huid, aan het einde van een normale uitademing, ongeveer ter hoogte van uw navel.

De Hartstichting noemt buikomvang om die reden een praktische eerste maat naast het gewicht op de weegschaal. Twee mensen met hetzelfde gewicht kunnen een heel verschillende vetverdeling hebben, en de verdeling telt hier zwaarder dan het getal.

Waarom horen deze vijf bij elkaar?

Omdat er onder alle vijf hetzelfde mechanisme ligt: verminderde gevoeligheid voor insuline. Insulineresistentie beïnvloedt hoe uw lichaam vetten verwerkt, hoe uw nieren natrium vasthouden en hoe uw lever glucose afgeeft. Dat verklaart waarom deze afwijkingen in groepjes verschijnen in plaats van los.

De combinatie van hoge triglyceriden met een laag HDL is daarvan het duidelijkste voorbeeld.

Die twee bewegen bijna altijd tegengesteld bij verminderde insulinegevoeligheid, en samen vormen ze twee van de vijf criteria. Wie dus alleen op zijn totaal cholesterol let, mist het patroon waar het hier om draait. Hoe dat mechanisme precies werkt staat in insulineresistentie.

Een verhoogd urinezuur hoort niet bij de officiële vijf, maar komt in dezelfde groep mensen vaker voor.

Hoe vaak komt het voor in Nederland?

Vaker dan de meeste mensen denken. Schattingen voor Nederlandse volwassenen tussen de dertig en zeventig lopen richting een derde van de mannen en een kwart van de vrouwen, afhankelijk van welke definitie en welke leeftijdsgroep wordt aangehouden.

Die percentages zijn schattingen, geen tellingen.

Wat wel geteld wordt, is diabetes. Volgens RIVM-cijfers hadden ruim 1,2 miljoen Nederlanders in 2024 een vastgestelde diabetes mellitus, waarvan het overgrote deel type 2. Het metabool syndroom gaat aan een groot deel daarvan vooraf.

Het stadium daartussen heeft een eigen naam en eigen waarden, beschreven in prediabetes.

Wat kunt u eraan doen?

Aan meerdere criteria tegelijk werken, want ze delen dezelfde oorzaak. Gewichtsverlies rond de buik verbetert in de praktijk vaak de triglyceriden, het HDL, de bloeddruk en de nuchtere glucose in één beweging. Dat is het voordeel van een cluster met één motor.

De omvang van dat effect is in grote studies gemeten.

In het Diabetes Prevention Program verlaagde een leefstijlprogramma bij 3.234 deelnemers met een gestoorde glucosetolerantie het aantal nieuwe diabetesgevallen met 58 procent, tegenover 31 procent bij metformine (Knowler e.a., 2002). Het ging daarbij om bescheiden veranderingen, niet om extreme diëten.

Van de vijf criteria reageren de triglyceriden meestal het snelst. Wat daar concreet aan helpt staat in triglyceriden verlagen.

Welke waarden laat u prikken?

De drie die u niet zelf kunt meten, in één nuchtere afname: triglyceriden, HDL-cholesterol en nuchtere glucose. Buikomvang en bloeddruk doet u thuis. Daarmee heeft u alle vijf criteria compleet.

Nuchter prikken is hier geen detail maar een voorwaarde.

Triglyceriden stijgen fors na een maaltijd, dus een niet-nuchtere uitslag kan u ten onrechte over de grens van 1,7 mmol/l duwen. De GLP-1 nulmeting bevat deze drie waarden samen met uw lever- en nierwaarden, en een BIG-geregistreerde arts beoordeelt de uitslag.

Bespreek een uitslag waarbij drie of meer criteria afwijken altijd met uw huisarts. Die weegt mee wat uw familiegeschiedenis, uw medicatie en uw bloeddruk over langere tijd laten zien.

Waar ik zelf naar zou kijken

Naar het meetlint, eerst. Van de vijf criteria is buikomvang de enige die u vanavond nog kunt controleren, en hij hangt het sterkst samen met de andere vier. Toch is het de meting die in de spreekkamer het vaakst wordt overgeslagen.

Wat mij aan dit onderwerp opvalt, is hoe vaak de verkeerde eenheden worden overgenomen.

Een triglyceridenwaarde van 150 klinkt alarmerend tot u ziet dat het om mg/dl gaat, wat neerkomt op 1,7 mmol/l. Leg uw eigen uitslag naast de tabel hierboven en let op de eenheid die er bij u achter staat.

Bronnen

• Alberti KGMM et al. Harmonizing the metabolic syndrome: a joint interim statement. Circulation. 2009. PMID 19805654
• Knowler WC et al. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. N Engl J Med. 2002. PMID 11832527
• RIVM, cijfers over diabetes mellitus in Nederland (2024).
• Hartstichting, informatie over buikomvang en risicofactoren.
• NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2, afkapwaarden voor nuchtere glucose.

Bij elke bloedtest hoort een beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek uw uitslag met uw huisarts voordat u iets aan uw behandeling verandert.