Afslankmedicatie: welke middelen er zijn en wat ze van uw bloed vragen

Afslankmedicatie draait in Nederland om vier werkzame stoffen: semaglutide, tirzepatide, liraglutide en orlistat. De eerste drie zijn injecties. Ze remmen uw eetlust via hormonen uit uw darm.

In de STEP 1-studie verloren deelnemers op semaglutide gemiddeld 14,9% van hun gewicht in 68 weken (Wilding e.a., 2021). Dat is veel gewicht in korte tijd. Uw alvleesklier, uw nieren en uw voorraad vitamines merken die daling mee.

Wat mij opvalt aan de Nederlandse pagina’s over dit onderwerp: bijna elke pagina is geschreven door een partij die het middel verkoopt. De bijwerkingen staan er netjes bij. Wat er intussen in uw bloed gebeurt, staat er zelden bij.

Hieronder staan de middelen op een rij, en per middel de waarden die tijdens gebruik kunnen bewegen.

Welke afslankmedicatie is er in Nederland?

Bij overgewicht worden in Nederland vier stoffen voorgeschreven: semaglutide (Ozempic, Wegovy), tirzepatide (Mounjaro), liraglutide (Saxenda) en orlistat (Xenical). De eerste drie werken op darmhormonen die honger en verzadiging regelen. Orlistat werkt anders en remt de opname van vet uit uw eten. Alle vier zijn alleen op recept.

Het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijft per middel de geregistreerde toepassing en de bekende bijwerkingen. Dat is de nuchterste Nederlandse bron die er is. Voor de vraag wat een middel bij u doet, blijft uw huisarts of behandelend arts het aanspreekpunt.

Twee middelen lichten we apart toe: liraglutide (Saxenda en Victoza) en orlistat (de vetremmer).

Hoe werken deze middelen in uw lichaam?

Semaglutide, tirzepatide en liraglutide bootsen GLP-1 na, een hormoon dat uw darm aanmaakt na het eten. Dat hormoon vertraagt de maaglediging en geeft uw hersenen eerder een verzadigd gevoel. Tirzepatide werkt daarnaast op GIP, een tweede darmhormoon. Orlistat raakt uw eetlust niet aan en werkt puur in de darm.

Het gevolg is bij de meeste mensen hetzelfde: u eet minder. Niet omdat u zich beter beheerst, maar omdat de honger zwakker binnenkomt.

Dat verschil is belangrijker dan het klinkt. Minder eten betekent ook minder ijzer, minder vitamine B12 en minder eiwit. Bij tirzepatide waren de gewichtsdalingen in de SURMOUNT-1-studie nog groter, tot 20,9% bij de hoogste dosering in 72 weken (Jastreboff e.a., 2022).

Welke bloedwaarden bewegen mee tijdens afslankmedicatie?

Grofweg drie groepen waarden kunnen bewegen. De eerste groep laat het effect zien: HbA1c, nuchtere glucose en nuchtere insuline. De tweede groep hoort bij de veiligheid van uw alvleesklier en lever: lipase, amylase en ALAT. De derde groep gaat over wat u nog binnenkrijgt: ferritine, vitamine B12 en vitamine D.

Die eerste groep is de reden dat mensen beginnen. HbA1c geeft een beeld van uw gemiddelde bloedsuiker over ongeveer acht tot twaalf weken. Bij gewichtsverlies daalt die waarde bij veel mensen mee.

De tweede groep is de reden dat monitoring bestaat. Lipase is het enzym waar artsen naar kijken bij verdenking op een ontstoken alvleesklier. Een meta-analyse van 76 studies vond bij GLP-1-middelen een verhoogd risico op ziekten aan de galblaas en galwegen, vooral bij hogere doseringen en bij gebruik voor gewichtsverlies (He e.a., 2022).

De derde groep krijgt de minste aandacht en verandert het traagst. Een voorraad vitamines loopt niet in weken leeg, maar in maanden.

Het Voedingscentrum wijst erop dat gewichtsverlies gepaard gaat met verlies van spiermassa, en dat voldoende eiwit daarbij een rol speelt. Voor gezonde ouderen houdt het centrum 1,0 tot 1,2 gram eiwit per kilo gewicht aan.

Wat als u afslankmedicatie buiten uw huisarts om krijgt?

Een groeiend deel van de Nederlandse gebruikers regelt deze middelen via een online kliniek of een buitenlandse aanbieder. Formeel is er dan een voorschrijver. In de praktijk is er vaak geen bloedafname vooraf en geen controle achteraf.

Daar zit wat mij betreft het echte gat. Niet in de vraag of het middel werkt, want dat laat de studieliteratuur ruim zien.

Het gat zit in de nulmeting. Als u nooit hebt gemeten wat uw lipase, uw ALAT en uw ferritine deden voordat u begon, dan is een waarde tijdens het gebruik lastig te duiden. U weet dan niet of iets is veranderd of altijd al zo was.

Neem twee mensen die na vier maanden allebei een lipase van 71 U/l terugkrijgen. Bij de een stond die waarde bij de start op 68, bij de ander op 24. Dat is hetzelfde getal en een heel ander verhaal.

Wanneer is een nulmeting logisch?

Een nulmeting is simpelweg een bloedafname voordat u start, zodat latere waarden ergens mee te vergelijken zijn. Sommige mensen kiezen daarvoor rond de start, anderen pas als er een klacht opduikt. Er bestaat geen vast schema dat voor iedereen klopt, en uw huisarts kan helpen bepalen wat in uw situatie zinnig is.

Wij hebben de GLP-1 nulmeting daar omheen gebouwd: de effectwaarden, de veiligheidswaarden en de tekortwaarden in een keer, met een beoordeling door een BIG-geregistreerde arts.

Wilt u eerst weten wat de middelen zelf doen, lees dan verder over de GLP-1 injectie en hoe die werkt. Twijfelt u tussen twee middelen, dan zet Ozempic of Mounjaro het verschil op een rij. En voor de klachten zelf staat er een overzicht in bijwerkingen van Ozempic.

Begint u binnenkort, dan is de meest praktische stap dit: laat uw beginwaarden vastleggen voordat de eerste injectie erin gaat. Daarna is elke meting een vergelijking in plaats van een momentopname.

Bronnen

• Wilding JPH e.a. Once-Weekly Semaglutide in Adults with Overweight or Obesity. N Engl J Med. 2021. PMID 33567185
• Jastreboff AM e.a. Tirzepatide Once Weekly for the Treatment of Obesity. N Engl J Med. 2022. PMID 35658024
• He L e.a. Association of Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonist Use With Risk of Gallbladder and Biliary Diseases. JAMA Intern Med. 2022. PMID 35344001
• Farmacotherapeutisch Kompas, monografieen semaglutide, tirzepatide, liraglutide en orlistat.
• Voedingscentrum, factsheet ouderen en voeding (eiwitbehoefte).

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen uw resultaten met uw huisarts.