LDL/HDL-ratio: het getal dat tijdens afvallen de verkeerde kant op gaat

Reken je hem zelf uit, dan is het één deling: je LDL-cholesterol in mmol/l delen door je HDL-cholesterol in mmol/l. LDL 3,2 gedeeld door HDL 1,3 geeft 2,5. Meer zit er niet achter. Een cholesterol ratio berekenen kost dus geen extra buisje bloed en levert geen meting op die er nog niet was; het lab doet de deling alleen alvast voor je.

Het probleem zit boven de streep. In vrijwel elk Nederlands laboratorium wordt je LDL niet gemeten maar geschat, met de formule van Friedewald: LDL = totaal cholesterol - HDL - (triglyceriden / 2,2). Je LDL is dus zelf al een rekenuitkomst, en deze ratio is een rekensom over een rekensom.

Daar zit precies de reden dat dit getal in jouw situatie anders uitpakt dan bij de gemiddelde lezer. De formule haalt een vast deel van je triglyceriden van het totaal af. Zakken die triglyceriden, en bij gewichtsverlies gebeurt dat vaak al binnen weken, dan wordt er minder afgetrokken en komt het berekende LDL hoger uit. Er is geen enkel extra LDL-deeltje bij gekomen. De aftrekpost is alleen kleiner geworden.

De noemer heeft zijn eigen gedrag. Bij veel mensen zakt het HDL in de eerste maanden van een energietekort licht weg, om later terug te kruipen. Een kleinere noemer maakt de breuk groter. Teller omhoog, noemer omlaag: je ratio stijgt van twee kanten tegelijk, en geen van beide redenen heeft met je vaten te maken.

En wat dit getal sowieso nooit ziet, zijn de VLDL- en restdeeltjes die bij een insulineresistent profiel juist talrijk zijn. Die staan boven noch onder de streep. Verwar de LDL/HDL-ratio tot slot niet met de cholesterolratio: die zet het totale cholesterol boven de streep en ligt daardoor op een andere schaal, met een grens rond de 5 in plaats van rond de 3.

Voor iemand die zichzelf maand na maand meet, is dit het slechtst denkbare getal om op te sturen. Niet omdat het onzin is, maar omdat het precies in jouw situatie de verkeerde kant op beweegt.

Zet de twee bewegingen naast elkaar. Je valt af, je triglyceriden dalen fors, en dat is bij gewichtsverlies een van de eerste en grootste veranderingen in het hele lipidenprofiel. De schatting van je LDL trekt een vast deel van die triglyceriden af, dus het berekende LDL loopt op. Je HDL, dat in een energietekort de eerste maanden vaak wat inzakt, maakt de noemer kleiner. Uitkomst: een ratio die er na drie maanden slechter uitziet dan aan het begin, terwijl je gewicht, je buikomvang en je bloeddruk alle drie de goede kant op gingen. Wie alleen dit ene cijfer volgt, concludeert dat het misgaat op het moment dat het juist goed gaat.

Daar komt een tweede zwakte bovenop, die iedereen treft: een verhouding wist de absolute getallen uit. LDL 3,0 met HDL 1,0 geeft 3,0. LDL 4,5 met HDL 1,5 geeft ook 3,0. Hetzelfde cijfer, en toch zit er in het tweede geval de helft meer atherogeen cholesterol in de bloedbaan. Het is die absolute hoeveelheid die zich decennialang in de vaatwand ophoopt, niet de breuk erboven.

En er is iets fundamentelers aan de hand: geen richtlijn stuurt hierop. De Europese ESC/EAS-richtlijn en de Nederlandse CVRM-standaard leggen hun streefwaarden bij het LDL, met non-HDL-cholesterol en ApoB als tweede keus. De LDL/HDL-ratio komt er niet in voor. Er is geen arts die erop behandelt, dus er is voor jou ook geen reden om er een programma omheen te bouwen.

Het alternatief is eenvoudiger dan de ratio zelf. Non-HDL is je totaal cholesterol min je HDL. Twee direct gemeten waarden, geen formule, geen aanname over triglyceriden en geen eis om nuchter te zijn. Precies daarom loopt het niet stuk op het moment dat jouw triglyceriden gaan bewegen, en dat moment is nu juist het hele punt van meten tijdens een traject. Vergelijk het bovendien met je eigen startwaarde in plaats van met een bevolkingsgrens: jouw richting zegt meer dan jouw plek in een referentie-interval.

Je vraagt deze ratio niet los aan; hij rolt automatisch mee uit elk lipidenpanel. De echte vraag is wanneer je prikt en waarmee je vergelijkt.

Prik nuchter, en houd dat het hele traject vol. Voor totaal cholesterol en HDL maakt eten weinig uit, maar jouw ratio hangt via de formule aan de triglyceriden en die schieten na een maaltijd omhoog. Eén niet-nuchtere afname tussen twee nuchtere in maakt je hele reeks onvergelijkbaar. Boven ongeveer 4,5 mmol/l triglyceriden vervalt de Friedewald-formule zelfs helemaal en zegt het getal niets meer.

Meet een startwaarde voordat je begint, en daarna rond drie en rond zes maanden. Vaker meten levert vooral ruis op: triglyceriden schommelen van dag tot dag met zo'n twintig tot vijfentwintig procent, LDL en totaal cholesterol met vijf tot tien procent. Een verschil moet daar bovenuit komen om iets te betekenen. Neem HbA1c in dezelfde afname mee, want dat getal beweegt traag genoeg om een traject van maanden eerlijk te volgen.

Wacht een paar weken na een infectie, een operatie of een ziekenhuisopname: het cholesterol daalt in die periode tijdelijk. En is je profiel nieuw afwijkend, laat dan eerst een onderliggende oorzaak uitsluiten. Een traag werkende schildklier verhoogt het LDL en wordt vaak gemist, dus een TSH hoort erbij, net als aandacht voor slecht ingestelde diabetes, nier- en leveraandoeningen, fors alcoholgebruik en een aantal geneesmiddelen.

De tabel hieronder laat zien wat er in een gemonitord traject met elk onderdeel gebeurt. Het gaat om de richting van het effect, niet om een afkapwaarde per fase.

Laat je uitslagen altijd door een arts beoordelen, samen met je losse waarden en je volledige risicoprofiel.