Dementie voorkomen: wat u wel en niet zelf in de hand heeft

Dementie voorkomen kan niemand u beloven. Wel kunt u de kans verkleinen. De Lancet-commissie schatte in 2024 dat ongeveer 45 procent van alle gevallen wereldwijd samenhangt met veertien beinvloedbare factoren (Livingston et al., 2024). Die veertien zijn geen lot. Ze zijn een lijst.

Het woord voorkomen is daarbij te groot. Risico verlagen is eerlijker.

Wat betekent dementie voorkomen precies?

Dementie voorkomen betekent niet dat u de ziekte kunt uitschakelen. Het betekent dat u de kans erop kunt verkleinen, en het begin ervan mogelijk kunt uitstellen. Leeftijd blijft de sterkste risicofactor, en daar doet niemand iets aan. De veertien factoren uit het rapport gaan over de rest.

Dat onderscheid is belangrijk. Wie belooft dat u dementie kunt tegenhouden, verkoopt u iets.

De Hersenstichting zegt het voorzichtig en juist: een gezonde leefstijl verkleint de kans, maar geeft geen garantie. Ook mensen die alles goed doen, kunnen dementie krijgen. En mensen die weinig aan hun leefstijl deden, krijgen het soms nooit.

Hoe ontstaat dementie?

Dementie is een verzamelnaam. Bij de ziekte van Alzheimer stapelen eiwitten zich op in de hersenen en gaan zenuwcellen langzaam verloren. Bij vasculaire dementie raken juist de kleine bloedvaten in de hersenen beschadigd, vaak door jarenlange hoge bloeddruk. Veel mensen hebben een mengvorm van beide.

Dat tweede type is voor dit artikel het belangrijkste. Schade aan uw bloedvaten is namelijk schade aan uw hersenen.

Uw hersenen krijgen zuurstof via een fijn netwerk van hele kleine vaatjes. Vernauwen die vaatjes, of raken ze verstopt, dan sterft er telkens een piepklein stukje weefsel af. Dat voelt u niet. Na tien of twintig jaar telt het op.

Daarom lopen de adviezen voor uw hart en die voor uw hoofd zo sterk gelijk op. Meer daarover leest u in ons artikel over hersenbloeding voorkomen.

Welke veertien risicofactoren noemt de Lancet-commissie?

De commissie noemt veertien factoren, verdeeld over uw leven. Twee zijn er in 2024 bijgekomen: een hoog LDL-cholesterol op middelbare leeftijd, en onbehandeld slechtziend zijn op latere leeftijd. Samen zijn die twee goed voor naar schatting 9 procent van alle gevallen.

Hieronder staat de lijst. In de laatste kolom ziet u iets dat u nergens anders vindt: of de factor zichtbaar is in een bloedtest.

Kijkt u nog eens naar die laatste kolom. Het eerlijke antwoord staat er veertien keer, en tien keer is het nee.

Welke van deze factoren ziet u terug in uw bloed?

Twee van de veertien staan direct in uw bloed: uw LDL-cholesterol en uw bloedsuiker. Een derde, alcoholgebruik, is er indirect aan af te lezen via uw leverwaarden. De rest van de lijst gaat over uw gehoor, uw ogen, uw hoofd, uw longen en uw sociale leven. Bloed zegt daar niets over.

Dat is precies waarom ik dit artikel wilde schrijven zoals het er nu staat. Een bloedtest is geen hersenscan, en het zou oneerlijk zijn om dat te suggereren.

Wat een bloedtest wel doet: twee van de veertien factoren meetbaar maken, op een moment dat u er nog iets aan kunt veranderen. Uw cholesterolwaarden per leeftijd en uw HbA1c per leeftijd hebben we allebei apart uitgelegd.

Uw bloeddruk hoort in dit rijtje thuis, maar die meet u niet in bloed. Die meet u met een bloeddrukmeter. Zie bloeddruk per leeftijd.

Waarom krijgt de een wel dementie en de ander niet?

Omdat risico geen voorspelling is. De veertien factoren verklaren ongeveer 45 procent van de gevallen op bevolkingsniveau. De overige 55 procent hangt samen met leeftijd, erfelijke aanleg en factoren die we nog niet kennen. Op het niveau van een enkel mens blijft er dus veel onzeker.

Statistiek gaat over groepen. U bent geen groep.

Wat erfelijkheid wel en niet betekent, en waarom een aangedane ouder geen vonnis is, leggen we uit in ons artikel over alzheimer voorkomen. Een grote meta-analyse van beinvloedbare factoren bij alzheimer wees dezelfde kant op (Xu et al., 2015).

Waarom staan gehoor en zicht op die lijst?

Omdat uw hersenen prikkels nodig hebben. Hoort u slecht, dan komt er minder taal binnen, en gaat u gesprekken vermijden. Ziet u slecht, dan leest u minder en gaat u minder de deur uit. Beide leiden tot minder prikkeling en meer sociaal isolement, en dat zijn allemaal factoren uit dezelfde lijst.

Gehoorverlies staat in het rapport van 2024 bij de zwaarst wegende factoren van de middelbare leeftijd. Slechtziendheid kwam er in datzelfde jaar als nieuwe factor bij.

Het mooie hiervan is dat er iets aan te doen valt. Een hoortoestel en een goede bril zijn geen medicijnen, maar ze houden uw wereld wel groot. Veel mensen stellen die stap jarenlang uit, omdat slecht horen langzaam gaat en u eraan went.

Vraagt u zich af of u nog goed hoort, laat het dan gewoon meten. Het kost een half uur en het staat op een lijst waar verder weinig makkelijke punten op staan.

Wat doet bewegen met uw hersenen?

Bewegen verbetert de doorbloeding, ook die van de kleine vaatjes in uw hersenen. Daarnaast helpt het uw bloeddruk, uw bloedsuiker en uw cholesterol, en dat zijn stuk voor stuk factoren uit de lijst van veertien. Zo werkt een wandeling op meerdere plekken tegelijk door.

U hoeft daarvoor niet te sporten. Dagelijks een half uur stevig doorlopen telt gewoon mee.

Wat mij daarbij opvalt in het rapport, is hoe vaak dezelfde adviezen terugkomen bij verschillende factoren. Stoppen met roken helpt uw vaten. Meer bewegen helpt uw vaten. Uw bloeddruk behandelen helpt uw vaten. En uw vaten voeden uw hersenen.

Helpt het verlagen van uw bloeddruk echt?

Waarschijnlijk wel, maar het bewijs is genuanceerder dan u vaak leest. In de SPRINT MIND-studie kregen ruim 9.000 mensen met hoge bloeddruk een strenge of een gewone streefwaarde. Strenger behandelen verlaagde het aantal mensen met milde geheugenproblemen duidelijk. Op dementie zelf was het verschil niet statistisch significant (SPRINT MIND Investigators, JAMA 2019).

Ik vind dat een van de eerlijkste onderzoeken in dit hele veld. Het laat namelijk zien wat het niet aantoonde.

De studie werd vroeger gestopt dan gepland, waardoor er minder gevallen van dementie waren dan verwacht. Dat maakt het lastig om harde conclusies te trekken. De richting is gunstig, de zekerheid is beperkt. Zo staat het er, en zo geven we het door.

Wat als u nu al geheugenklachten heeft?

Dan is de vraag een andere. Niet: hoe verlaag ik mijn risico over twintig jaar. Maar: is er iets aan de hand dat te behandelen is. Bij geheugenklachten kijkt uw huisarts standaard naar een aantal bloedwaarden, om oorzaken uit te sluiten die u kunt aanpakken.

Die oorzaken zijn niet vaak de verklaring, maar ze zijn wel de moeite van het uitsluiten waard (Muangpaisan et al., 2012).

Welke van deze waarden uw huisarts precies aanvraagt, en waarom, leest u in moe en vergeetachtig. Over B12 schreven we eerder een apart artikel voor 60-plussers.

Kan een bloedtest dementie aantonen?

Nee. Een gewone bloedtest kan dementie niet aantonen, niet uitsluiten en niet voorspellen. Wat een bloedtest wel kan, is behandelbare oorzaken van geheugenklachten in beeld brengen, en twee van de veertien risicofactoren meetbaar maken. Voor de diagnose zelf is altijd uw huisarts aan zet.

Wie u iets anders vertelt, overschat wat een buisje bloed kan.

Wat de huisarts wel doet bij een vermoeden, en welke geheugentesten daarbij horen, staat in bestaat er een test voor dementie.

Een voorbeeld uit de praktijk

Stel, twee mannen van 64. Beiden merken dat ze namen kwijtraken. De een heeft een LDL-cholesterol van 4,1 mmol/l en een HbA1c van 48 mmol/mol, en rookt nog een paar sigaretten per dag. De ander zit op een LDL van 2,4 mmol/l, een HbA1c van 36 mmol/mol, en stopte twintig jaar geleden.

Van de veertien factoren staan er bij de eerste man drie op rood. Bij de tweede geen enkele.

Dat zegt niets over wie van de twee dementie krijgt. Het zegt wel iets over wie deze maand nog iets kan veranderen. Voor de eerste man is er werk aan de winkel, en dat werk is gewoon zichtbaar in zijn bloed.

Wat kunt u deze maand doen?

Begin bij de factoren die u kunt meten. Uw bloeddruk kunt u thuis meten. Uw LDL-cholesterol en uw HbA1c staan in uw bloed. Uw gehoor kunt u laten testen bij de audicien, en uw ogen bij de opticien, en dat zijn allebei factoren uit dezelfde lijst van veertien.

Het RIVM houdt bij hoeveel mensen in Nederland dementie hebben, en die aantallen stijgen vooral doordat we ouder worden. Dat is geen reden tot paniek. Het is een reden om de dingen die u wel in de hand heeft, ook echt in de hand te nemen.

Wilt u weten waar u nu staat met de twee factoren die in uw bloed zichtbaar zijn, dan is een lipiden screening een concreet startpunt. Merkt u dat u vooral moe en vergeetachtig bent, begin dan liever bij uw huisarts.

Veelgestelde vragen

Is vergeetachtigheid altijd het begin van dementie?

Nee. De meeste vergeetachtigheid op leeftijd is gewoon vergeetachtigheid. Namen die even niet komen, of een sleutel die u kwijt bent, horen bij ouder worden. Zorgelijker wordt het als u de weg kwijtraakt op bekend terrein, of als anderen het eerder merken dan u.

Helpen vitaminepillen tegen dementie?

Als u geen tekort heeft, waarschijnlijk niet. Een meta-analyse van B-vitamines vond een bescheiden effect op cognitieve achteruitgang, vooral bij langdurig gebruik en bij mensen die nog geen dementie hadden (Wang et al., 2022). Bij mensen met dementie hielp het niet. Een tekort aanvullen is zinvol, uit voorzorg slikken zonder tekort veel minder.

Op welke leeftijd moet ik hiermee beginnen?

Veel van de veertien factoren tellen het zwaarst op middelbare leeftijd, tussen ongeveer 45 en 65 jaar. Dat betekent niet dat het na uw 65e niet meer uitmaakt. Sociaal isolement, gehoorverlies en slechtziendheid zijn juist factoren van latere leeftijd.

Bronnen

1. Livingston G, et al. (2024). Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. The Lancet. PMID 39096926.
2. SPRINT MIND Investigators for the SPRINT Research Group (2019). Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia. JAMA. PMID 30688979.
3. Xu W, et al. (2015). Meta-analysis of modifiable risk factors for Alzheimer's disease. J Neurol Neurosurg Psychiatry. PMID 26294005.
4. Muangpaisan W, et al. (2012). Prevalence of potentially reversible conditions in dementia and mild cognitive impairment in a geriatric clinic. Geriatr Gerontol Int. PMID 21794050.
5. Wang Z, et al. (2022). B vitamins and prevention of cognitive decline and incident dementia. Nutrition Reviews. PMID 34432056.
6. Hersenstichting. Dementie: risicofactoren en een gezonde leefstijl. hersenstichting.nl.
7. RIVM. Volksgezondheid Toekomst Verkenning, cijfers over dementie in Nederland. rivm.nl.

Wilt u de twee risicofactoren die in uw bloed zichtbaar zijn op een rustig moment laten controleren, zonder eerst een afspraak bij uw huisarts? Bij SlimmerLab kan dat. Elke uitslag wordt beoordeeld door een BIG-geregistreerde arts. Een bloedtest stelt geen diagnose en kan dementie niet aantonen. Bespreek voor behandelbeslissingen uw resultaten altijd met uw huisarts.